Sened-i İttifak: İlk Haklar Belgesi

1808 yılında imzalanan Sened-i İttifak, tarih kitaplarımızda "Osmanlı'nın ilk anayasal belgesi" olarak anılıyor. Ancak sözleşmeyi böyle nitelemek aslında çok da doğru değil. Peki Sened-i İttifak neydi, nasıl ortaya çıktı ve neden bu kadar atıf yapılıyor?

1800’lü yılların sonlarına gelindiğinde imparatorluk, merkezi otoritesini yitirmeye başlamıştı. Anadolu ve Rumeli'nin birçok bölgesinde "ayan" adı verilen yerel yöneticiler, bulundukları bölgelerde özerk yönetim sürüyorlardı. Vergi, asker toplama gibi asli görevleri üstlenen ayanlar merkezi hükümete kafa tutuyordu.

Alemdar Mustafa Paşa Ve Ayanlar

1808 yılında Rusçuk Ayanı Alemdar Mustafa Paşa, kaos ortamında II. Mahmud'un tahta çıkmasına destek oldu. Ancak bunun için de önce ayanlarla uzlaşı sağlanması gerekiyordu. İşte bu noktada Sened-i İttifak ortaya çıktı.

Sened-i İttifak, padişahla ayanlar arasında yapılan karşılıklı bir sözleşmeydi. Sultan ile yerel güçler arasında kurulmaya çalışılan hassas bir dengeydi.

Senedi İttifak Nedir? Türk Magna Carta mı ?

Sened-i İttifak’ın sık sık İngiltere'nin 1215 tarihli Magna Carta belgesiyle benzer olduğu söylenir. Ama aralarında önemli farklar vardır.

Magna Carta, birey ve otorite ilişkisini düzenlerken, Sened-i İttifak devlet elitleri arasındaki siyasi uzlaşıyı gösteriyordu. Bireysel hak ve özgürlükler bu sözleşmenin kapsamında değildi.

Sened-i İttifak

Haftalar Süren Barış

Sözleşmenin en ilginç yönlerinden biri ise ömrünün maddeleri kadar kısa olmasıdır.

Sened-i İttifak'ın hayata geçmesinden hemen sonra Alemdar Mustafa Paşa, İstanbul'da çıkan isyan sırasında öldürüldü. Onun ölümüyle birlikte sözleşme de fiili durumunu kaybetmiş oldu.

II. Mahmud güçlendikçe tüm ayanları zaman içinde sindirdi ve merkezi otorite tam iktidara ulaştı. O günden bugüne de merkeziyetçi devlet anlayışı 2 asırdır bizimle beraber.

Sened-i İttifak çok uzun bir ömre sahip olmasa da Türk siyasi hayatında önemli bir yer edinmiştir.

Çünkü ilk kez padişahın mutlak otoritesi başka bir yerel güç tarafından sınırlandırıldı.

Sened-i İttifak Hakkında Hap Bilgiler 

• Sened-i İttifak toplam yedi maddeden oluşuyordu.

• Belge birey-devlet ilişkisini değil, yalnızca devlet ile yerel güç unsuru ayanların ilişkisini düzenliyordu.

• Sened-i İttifak’ın günümüze ulaşan resmi bir belgesi yoktur. Ahmet Cevdet Paşa’nın Tarih-i Cevdet kitabında bahsettiği hali en büyük kaynaktır.

• Belgenin çoğaltılması için kaleme alan ve süslü bir mühür ile yayınlayan Beylikçi Mehmet izzet, Alemdar Mustafa Paşa’nın ölümü sonrası II.Mahmud tarafından hemen idam edilmiştir.