12 Hayvanlı Türk Takvimi Nedir? Zamanı Hayvanlarla Ölçmenin Hikayesi

Birisine doğum yılını sorduğunuzda at yılıyım dese zihninizde ne canlanıyor? Türk kültürünün bazı köşelerinde aldığınız cevap sizi şaşırtabilir: 1990, yani at yılıyım. Peki insanlık neden zamanı saymak için yıldızlara ya da sayılara değil, hayvanlara başvurdu? İşte bu sorunun cevabı 12 Hayvanlı Türk Takviminde yatıyor.

12 Hayvanlı Türk Takvimi Ne Zaman Ortaya Çıktı?

Türklerin bu takvimi ne zaman ve nasıl benimsediği tam olarak bilinmiyor ancak tarihçiler, Orta Asya’da yaşayan kültürlerin bu takmivi MS.6 yüzyıldan itibaren kullandığını tahmin ediyor. Hatta Göktürk yazıtlarında yıllara hayvan adlarıyla atıfta bulunulması, bu geleneğin köklü bir geçmişe sahip olduğunu kanıtlıyor. Sistemin Çin'den mi alındığı yoksa Türklere ait mi olduğu hâlâ tartışma konusu. Bazı tarihçiler Çin kaynaklı olduğunu savunurken, kimileri benzer sistemlerin Moğollar, Tibetliler ve çeşitli Türk boylarında bağımsız olarak geliştiğini sürüyor. Çoğu tarihçi ise bu sistemin Orta Asya’da yaşayan topluluklarda kullanıldığını ve ticaret, göç ve siyasi temaslar yoluyla birbirlerine aktarıldığını düşünüyor. Uygulama biçimi ise toplumdan topluma göre değişiyor.

12 Hayvanlı Türk Takviminde Hayvanlar ve Anlamları

Takvim, 12 yılda bir tekrarlayan döngüden oluşuyor. Her yıl bir hayvanla sembolize ediliyor ve bu hayvanlar sırasıyla söyle: fare, öküz, kaplan, tavşan, ejderha, yılan, at, koyun, maymun, horoz, köpek ve domuz. Her hayvanın yıla kazandırdığı bir karakter ve o yılda doğan insanlara yüklenen bir mizaç anlayışı vardır. Bu yönüyle astrolojiye benzetilebilir. Astrolojideki gibi her burca yüklenen belli başlı karakter özellikleri hayvanlara atfedilmiştir ve bu yılda doğan insanlar o özellikleri taşır. Örneğin, fare yılında doğanlar zeki ve uyumlu olduğu kabul edilirken at yılında doğanların özgürlükçü ve enerjik olduğu kabul edilir.

12 Hayvanlı Türk Takvimi Tarihte Nasıl Kullanıldı?

12 Hayvanlı Türk Takvimi, yalnızca kişilik yorumlarının ötesinde tarihsel bir işlev de üstlenmiştir. Orta Asya'da devlet yazışmaları, antlaşmalar ve seferler için çoğunlukla bu takvim kullanılmıştır. Orhun Yazıtları'nda geçen "it yılı" ya da "bars yılı" gibi ifadeler, tarihçilerin olayları bugünün miladi takvimiyle eşleştirmesini sağlayan bir araçtır. Bu açıdan takvim yalnızca kültürel bir şey değil, devlet yönetiminin ve kolektif hafızanın bir aracıdır. Bir savaşın, göçün ya da önemli bir anlaşmanın hangi yıl yapıldığını söylemek aynı zamanda o dönemin ruhunu da anlamak demektir.

12 Hayvanlı Türk Takvimi Hakkında Hap Bilgiler:

• 12 Hayvanlı Türk Takvimi 12 yıllık bir döngüden oluşur ve her yıl bir hayvanın adını taşır.

• Aynı hayvan yılı 12 yılda bir tekrar eder. Yani 2002’de doğan biriyle 2014’te doğan biri aynı “hayvan kaderini” paylaşır.

• Sistemin kökenleri Orta Asya bozkır kültürlerine dayanır. 

• Göktürk yazıtlarında yıllar hayvan adlarıyla anılmış; bu takvim tarihsel bir belgeleme aracı işlevi görmüştür. 

• Eski Türk toplumlarında insanlar doğum yıllarına göre değerlendirilirdi. Yani bu takvim bir nevi “erken dönem kişilik analizi sistemi” olarak da kullanılmıştır.