Bilişsel Çelişki Nedir? Kendimizi Kandırmanın Psikolojisi

Bilişsel Çelişki (cognitive dissonance) nedir?

Bireyin birbiriyle uyuşmayan inanç, tutum ve davranışlara sahip olması durumunda yaşadığı zihinsel gerginlik ve rahatsızlık duygusudur.

Leon Festinger’in Bilişsel Çelişki Teorisi

Leon Festinger’in teorisine göre kişi, sahip olduğu inanç ve bilgi birikimiyle çelişen yeni durum, olay, bilgi veya davranışla karşılaştığında huzursuzluk, utanç veya stres hissi yaşar. Festinger’e göre insanlar, düşünceleri ve davranışları arasında tutarlılık kurmaya yönelik güçlü bir motivasyona sahiptir. Bu nedenle insanlar, bu davranış–düşünce çatışmasını azaltmak için çoğu zaman daha kolay olan yolu, yani düşüncelerini rasyonalize etme eğilimini gösterirler. Bazen de davranışı değiştirme yoluyla zihinsel çelişkiyi ortadan kaldırırlar.

Bilişsel Çelişki

1-20 Dolar Deneyi

Leon Festinger ve J. Merrill Carlsmith tarafından 1959 yılında gerçekleştirilen deneyde üniversite öğrencilerinden oluşan bir gruba bir saat boyunca sıkıcı işler yaptırılır. Görev bittikten sonra katılımcılardan, bir sonraki kişiye görevin çok eğlenceli geçtiğini söylemeleri istenir. Katılımcıların yarısına bu yalanı söylemeleri karşılığında 20 dolar (o dönem için yüksek bir miktar), diğer yarısına ise 1 dolar teklif edilir.

Deneyin sonunda katılımcılara görevi gerçekte ne kadar sevdikleri sorulduğunda, 1 dolar alanların görevi 20 dolar alanlara göre çok daha zevkli ve ilginç buldukları görülmüştür. Bunun sebebi, 20 dolar alan katılımcıların güçlü bir dışsal gerekçeye (external justification) sahip olmalarıdır. Bu nedenle zihinsel bir çelişki hissetmemişler ve görevin sıkıcı olduğuna dair düşüncelerini değiştirmelerine gerek kalmamıştır.

1 dolar alanların ise yalan söylemek için yetersiz bir dışsal gerekçeleri (insufficient justification) vardır. “Dürüst biriyim” inancı ile yalan söyleme davranışı arasında oluşan bilişsel çelişkiyi çözmek için içsel bir değişim yaşamışlar ve kendilerini “Görev aslında o kadar da sıkıcı değildi” diyerek ikna etmişlerdir.

İnsanlar Neden Çelişkiye Düşer?

İnsanlar kendilerini makul, ahlaklı ve zeki varlıklar olarak görme ihtiyacı duyarlar. Bu imajı sarsan her türlü karar, davranış veya bilgi zihinde bir uyumsuzluk yaratır ve bireyi bu rahatsızlığı gidermek için gerçekliği rasyonalize etmeye veya yeniden yorumlamaya yöneltir.

Günlük Hayatta Bilişsel Çelişki Örnekleri

Sigara içmenin sağlığa zararlı olduğunu ve kansere yol açtığını bilmesine rağmen sigara içmeye devam eden biri, bu çelişkiden kurtulmak için düşüncelerini değiştirir veya “Dedem 90 yaşına kadar sigara içti, ona bir şey olmadı, bana da bir şey olmaz” diyerek durumu rasyonalize eder.

Büyük bir heyecanla alınan yeni bir araç, satın alındıktan sonra yüksek yakıt tüketimi gibi olumsuz yönleri fark eden bir kişi, kendisini mantıklı kararlar veren biri olarak görme ihtiyacı nedeniyle yaşadığı çelişkiyi azaltmak için aracın güvenlik ve konfor gibi olumlu özelliklerini öne çıkarır.

Bilişsel çelişki, insanların her zaman mantıklı ve nesnel kararlar vermediğini gösteren önemli psikolojik kuramlardan biridir. Bireyler davranışları ile inançları arasında bir uyumsuzluk yaşadıklarında, bu uyumsuzluğu azaltmak için çeşitli bilişsel stratejiler geliştirirler. Bu süreç kısa vadede psikolojik bir rahatlama sağlasa da uzun vadede kişinin hatalarını fark etmesini ve davranışlarını değiştirmesini zorlaştırabilir. Bu nedenle bilişsel çelişkinin farkında olmak, eleştirel düşünmenin ve daha bilinçli kararlar vermenin önemli bir adımıdır.

Bilişsel Çelişki Hakkında Hap Bilgiler

• Sevmediğiniz birine iyilik yaptığınızda beyniniz çelişkiyi azaltmak için “Ona iyilik yaptığıma göre demek ki onu seviyorum," der ve o kişiye ısınmaya başlarsınız. Buna Benjamin Franklin etkisi denir.

• 1954’te kıyametin kopacağını iddia eden bir tarikat, kehanet gerçekleşmeyince yanıldıklarını kabul etmek yerine "Dualarımız dünyayı kurtardı" diyerek inançlarına daha sıkı sarılmıştır.

• İnsanlar genelde kendi istekleriyle acı verici bir deneye katıldıklarında, sırf çelişkiyi çözmek için acıyı gerçekten daha az hissettiklerini rapor ederler.