SİGARA PARKİNSON’U ÖNLER Mİ? BİLİM NE SÖYLÜYOR?
Parkinson Nedir?
Parkinson, beyindeki dopamin üreten nöronların (substantia nigra bölgesinde) hasar görmesiyle ortaya çıkan kronik ve ilerleyici bir hareket bozukluğudur. Dopamin azalınca asetilkolin baskın hale gelir; bu dengesizlik titreme (tremor) ve kas sertliğine (rijidite) yol açar. Medikal tedaviler de eksilen bu dopamini yerine koymayı veya etkisini artırmayı hedefler.
Sigara İçmek ve Parkinson Arasında Nasıl Bir İlişki Var?
Sigara, bilindiği üzere haz duygusu yaşatan ve bağımlılık yaratan bir alışkanlıktır. Sigaradaki nikotin, beyindeki dopamin salınımını uyarır ve dopamin taşıyıcılarını (DAT) bloke ederek sinapslardaki dopamin seviyesini korur.
Böyle bakıldığında, Parkinson'daki dopamin eksikliği nikotinle karşılanabilir gibi görünür. Nitekim epidemiyolojik çalışmalarda sigara içenlerin Parkinson riskinin %30 ila %60 daha düşük olduğu tutarlı biçimde gösterilmiştir. Ancak tıp dünyası sigaranın Parkinson’u doğrudan "önlediğini" kesin olarak söyleyemez. Bulguları birlikte inceleyelim:
Mevcut Durum ve Zamanlama: Riskteki düşüş, geçmişteki toplam tüketimden ziyade aktif içicilikle ilişkilidir.Sigarayı bırakanlarda risk hızla yükselerek hiç içmeyenlerle eşitlenir; bu da sigaranın kalıcı ve profilaktik bir tedavi olmadığının göstergesidir.
Mortalite Paradoksu: Sigarayı bırakanlarda Parkinson riski artsa da genel ölüm riski %17 azalır. Yani sigara Parkinson riskini istatistiksel olarak düşürse bile kanser ve damar hastalıklarıyla çok daha erken ölümlere yol açar.
Hastalık İlerlemesini Etkilemez: Halihazırda teşhis almış hastalarda semptomları düzeltmez ve hastalığın ilerlemesini yavaşlatmaz.
MAO-B İnhibisyonu: Tütün dumanındaki bazı kimyasallar dopamini parçalayan MAO-B enzimini baskılar. Bu durum, Parkinson tedavisinde kullanılan Selegilin ve Rasagilin gibi ilaçların çalışma prensibiyle benzeşir.
TERS NEDENSELLİK İLKESİ NEDİR?
Bilim dünyasının önemli bir kısmı konuyu Ters Nedensellik (reverse causality) ilkesiyle ele alır. Bu ilke düz mantığın tam tersini savunur: "Sigara Parkinson'u önlemez; kişinin beyninde Parkinson başladığı için kişi sigarayı bırakır veya hiç başlamaz."
Kulağa şaşırtıcı gelse de bilim, sigarayı aniden ve çok kolay bırakabilmenin Parkinson'un en erken belirtilerinden biri olabileceğini gösteriyor:
Dopaminerjik Ödül Mekanizmasının Çöküşü: Motor belirtiler çıkmadan 15-20 yıl önce dopamin hücreleri ve nikotin reseptörleri sessizce ölmeye başlar. Reseptörler azaldığı için kişi sigaradan haz alamaz ve irade savaşı vermeden sigarayı aniden bırakır. İstatistiklerde ise bu durum "sigarayı bıraktıktan sonra Parkinson oldu" şeklinde yanıltıcı görünür.
Riskten Kaçınan Kişilik: Parkinson'a yatkın bireylerde bazal dopamin tonusu düşüktür. Bu biyoloji kişiyi kuralcı,yenilik aramayan ve riskten kaçınan bir karaktere iter; dolayısıyla bu bireyler hayatları boyunca sigara gibi bağımlılıklara zaten hiç yönelmezler.
Zamanlama Çelişkisi: Güney Kore'deki geniş çaplı araştırmada sigarayı bırakanların riskinin hızla %60 arttığı saptandı. Tütün beyni kümülatif koruyor olsaydı bu ani sıçrama yaşanmazdı. Bu durum ters nedenselliği doğrular.
Parkinson ve sigara ilişkisi iki taraflıdır. Nikotinin dopaminerjik etkileri olsa da asıl etken Parkinson patolojisinin kişiyi sigaradan uzaklaştırmasıdır. Tıp dünyası sigarayı bir koruyucu değil, erken teşhiste ipucu veren bir davranışsal aynaolarak kabul eder.
Parkinson Hakkında Hap Bilgiler
Sigara içenlerde Parkinson riski %30–60 daha düşük görünse de, sigara Parkinson’dan koruyan bir ilaç değildir.
Parkinson’un erken dönemindeki dopaminerjik değişimler, kişinin sigarayı bırakmasına veya sigaraya hiç başlamamasına neden olabilir; buna “ters nedensellik” denir.
Nikotin dopamin sistemini etkileyebilse de sigara Parkinson’u tedavi etmez ve sağlığa verdiği zararlar olası koruyucu etkilerinden çok daha büyüktür.
Yorumlar