Rekabetin Sonu: Tekelleşme ve Eleştirileri

Kapitalist piyasa sistemi, sıklıkla serbest rekabetle özdeşleştirilir. Kurguya göre kapital sahipleri arasındaki yarış, daha iyi ürünler, daha düşük fiyatlar ve daha verimli üretim süreçleri doğurur. Acaba gerçekler bu tabloda göründüğü gibi midir?

Kapitalizmin uzun vadeli eğilimlerinden biri, piyasaları birkaç dev aktörün kontrolüne terk etmektir. Sermayeyi elinde bulunduranların, üretimi yönlendiren tekeller haline gelmesi, sistemde sıklıkla meydana gelen bir sonuçtur.

“Süperstar” Şirketler ve Dengeyi Bozan Güç

Son yıllarda az sayıda dev şirketin belirli sektörleri neredeyse tamamen ele geçirdiği bir döneme tanıklık ediyoruz. David Autor (MIT ekonomi profesörü) ve ekibinin “superstar firm” adını verdiği bu yapılar, üretkenliği arttırmak bir yana, iş gücü piyasasındaki adaleti bozan ve ücretleri baskılayan bir role bürünüyor.

Bu yapıyı görmek için teknoloji sektörüne bakmamıza bile gerek yok. Giyim ve perakende alanında faaliyet gösteren Inditex Grubu — Zara, Bershka, Stradivarius, Pull&Bear, Massimo Dutti — gibi markalarıyla, kıyafet piyasasının büyük kısmını domine ediyor. Farklı marka isimleri altında sunulan ürünler, çoğu zaman aynı tedarik zincirinden çıkıyor, aynı lojistik merkezlerden dağıtılıyor ve aynı trend takibiyle üretiliyor. Böylece, tüketiciye çok çeşitli seçenek varmış gibi görünse de aslında tek bir dev şirketin sistemine mahkûm hale geliyoruz.

Google da benzer şekilde sadece bir arama motoru değil; reklamcılık, mobil işletim sistemleri (Android), tarayıcılar (Chrome), e-posta hizmetleri (Gmail), harita servisleri (Google Maps) ve video platformları (YouTube) gibi onlarca farklı alanda tekelleşmiş durumda. Gündelik dijital davranışlarımızın neredeyse tamamı bu şirketin çerçevesi içinde şekilleniyor. Sonuç olarak, girişimcilerin değil, algoritmaların ve veri tekelcilerinin kazandığı bir düzen doğuyor. Seçenekler hâlâ var, ama çoğu zaman “seçiyor gibi yapıyoruz.”

Tekel sadece "tek bir marka" olmak zorunda değil; birçok ismin arkasında aynı merkezden yönetilen bir yapı varsa, görünmez tekelleşme zaten başlamıştır.

Marx ve Kâr Oranının Düşme Eğilimi

Kapitalist sistemin en büyük eleştirmenlerinden ve bu sisteme alternatif geliştiren Karl Marx, kapitalizmin yapısal krizlerinden biri olarak “kâr oranlarının düşme eğiliminden” söz eder. Kârlar düştükçe sermaye, çözümü daha büyük ölçekte üretim ve merkezileşmede arar. Bu da şirket birleşmeleri, dikey entegrasyonlar ve piyasanın tek elde toplanmasına yol açar. Uber’in önce taksi şoförlerini sistem dışına itip ardından onları bağımlı taşeronlara dönüştürmesi buna örnektir. Aynı mantık Netflix’ten Spotify’a kadar uzanır; içerik üreticileriyle olan ilişki zamanla işveren–çalışan dinamiğine dönüşür.

Hukukun Tarafı Kim?

Rekabet hukukunun amacı piyasa gücünü sınırlamak olsa da, bugün “tüketici refahı” gerekçesiyle tekelleşme çoğu zaman görmezden geliniyor. Facebook’un Instagram ve WhatsApp’ı satın alması buna çarpıcı bir örnek. Bu tür birleşmeler, fiyatlar düşük kaldığı sürece sorun sayılmıyor; ancak uzun vadede hem rekabeti hem de demokratik dengeyi zedeliyor. Bilgi akışından kullanıcı tercihine kadar pek çok şey artık birkaç şirketin kontrolünde.

Tekelleşme Hakkında Hap Bilgiler:

• Kapitalizm, serbest rekabetle başlar; ama sonunda tekel üretir.

• Rekabet hukuku, tekelleri sınırlamak yerine onlara zemin hazırlıyor.

• Az sayıdaki “süperstar” şirket, iş gücü ve piyasa dengelerini bozar.

• Tekelleşme arttıkça büyük veri algoritmaları ve tekellerin kazanıp piyasaya yön verdiği bir durum oluşmaktadır. 

Kaynakça:

Autor, D., Dorn, D., Katz, L. F., Patterson, C., & Van Reenen, J. (2020). The rise of superstar firms and the fall of the labor share. National Bureau of Economic Research. https://doi.org/10.3386/w23396

Khan, L. (2017). Amazon's antitrust paradox. Yale Law Journal, 126(3), 710–805.

Marx, K. (1991). Capital, Volume III: The Process of Capitalist Production as a Whole (D. Fernbach, Trans.). Penguin Books. (Original work published 1894)

Piketty, T. (2014). Capital in the twenty-first century. Harvard University Press.

Stoller, M. (2019). Goliath: The 100-Year War Between Monopoly Power and Democracy. Simon & Schuster.