Deus Ex Machina Nedir?

Deus ex machina (Makineden Tanrı); edebiyat ve sinemada, kurgudaki içinden çıkılmaz bir sorunun, olay örgüsünün kendi mantığına dayanmayan, yapay, ani ve mucizevi bir dış müdahaleyle çözülmesidir. Genellikle nedensellik zincirini kıran, kolaya kaçılmış zayıf finalleri tanımlamak için kullanılır.

Antik Yunan Tiyatrosunda Deus ex Machina

Antik Yunan tiyatrosunda hikâyenin sonunda tüm olaylar içinden çıkılmaz bir hâl aldığında vinç sistemiyle sahneye tanrı kılığında bir oyuncu indirilir; bu figür tüm sorunları çözer, kötüleri cezalandırır ve iyileri mükâfatlandırırdı; buna deus ex machina (makineden tanrı) denirdi. Ancak zamanla anlamı genişleyerek hikâyenin sonunda rastlantısal bir şekilde olayları çözen her türlü dışsal müdahale için kullanılmaya başlandı. Deus ex machina kavramı, hem edebiyatta hem de sinema da anlatının nasıl çözüldüğünü anlamak için önemli bir araçtır. 

Deus Ex Machina

Sinemada ve Edebiyatta Deus ex machina örnekleri:

H. G. Wells The War of the Worlds romanında, insanlığın uzaylı istilasından kurtulması kendi askeri gücüyle değil uzaylıların Dünya mikroplarına karşı bağışıklığının olmaması nedeniyle gerçekleşir. Bu çözüm, hikaye boyunca insanlığın verdiği mücadelelerin sonucunda ortaya çıkmaz; insan kontrolü dışında gelişen biyolojik bir faktöre dayanır. 

Raiders of the Lost Ark filmindeki Ark sahnesi, deus ex machina tartışmalarında sıkça örnek verilir. Ark’ın doğaüstü etkisi önceden tanımlanmış olsa da, finalde çatışmanın çözümü Indiana Jones’un eylemleriyle değil, kontrol edemediği bir dış güçle gerçekleşir. Bu nedenle sahne, bazı yorumlarda deus ex machina olarak değerlendirilir.  

Deus ex machina neden eleştirilir?

Hikâyeyi anlamlı ve mantıklı bir sonla bitirmek tahmin edilenden daha zordur; yazarlar çoğu zaman girdikleri girdabın içinden çıkmak için tanrısal bir el ile hikâyeye istedikleri gibi yön vermeyi daha kolay bulurlar.

İyi bir kurguda hikâyenin gidişatının sonunu hazırlaması gerekir; Aristoteles bu durumu şöyle açıklar: Olay örgülerinin çözümlerinin yapay bir müdahaleden değil, doğrudan olay örgüsünün kendisinden doğması gerektiği açıktır. 

Anlatı teknikleri

Deus ex machina’dan -kolaya kaçılmış bir sondan- kaçınmak için Chekhov’s gun ve foreshadowing gibi anlatı tekniklerine başvurulabilir.

Chekhov’s gun: Yazar Anton Çehov’a göre ilk sahnede gösterilen silah son sahnede patlamalıdır. Son sahnede patlayan bir silah ise ilk sahneden gösterilmelidir. Hikâyede yer alan her unsur ileride işlevsel olmalıdır. Böylece anlatıda gereksiz detay bulunmaz, her unsur nedensel zincire hizmet eder.

Foreshadowing: Sonda yaşanacak olayların öncesinde okuyucuya semboller veya diyaloglar yoluyla sezdirilmesidir. The Dark Knight’ta Harvey Dent’in “Ya kahraman ölürsün ya da kötüye dönüşecek kadar yaşarsın” sözü ilerideki karakterin dönüşümünü tematik olarak önceden haber veren bir foreshadowing örneğidir. 

Bu teknikler, yapay çözümlerin aksine kurgunun kendi iç mantığıyla ilerlemesini sağlar. Ancak unutmamak gerekir ki, sadece anlatı teknikleriyle hikâyenin sonu anlam kazanmayacağı gibi deus ex machina’nın getirdiği beklenmedik tesadüfler hikâyeyi anlamsız yapmaz. Bu tarz ani gelişimler bağlam içinde anlam kazanabilir. Örneğin yazar hayatın rastlantılarla dolu olduğunu anlatmak için hikayeyi ve sonunu rastgele olaylarla örebilir. Dolayısıyla rastlantısallık tek başına bir eseri deus ex machina yapmaz. 

Sorun rastlantısallıkta değil, karakterin kaderini belirleme hakkının elinden alınmasındadır. Okuyucunun empati kurduğu karakter sonunda kendi kaderini belirleyip bir seçim yapmalıdır; doruk noktasında bu kararı karakterin elinden almak ve başka bir karaktere veya güce yaptırmak sonu anlamsız hâle getirir. Zira okuyucu empati kurduğu ana karakterin yaptığı seçimleri ve sonuçlarını görmek ister. Yazarın asıl amacı karakterlerin hayatlarında anlamlı ve duygusal deneyimler yaratmaktır.

Bu nedenle iyi bir final her zaman mutlu veya beklenmedik olmak zorunda değildir. Karakter başarısız da olabilir, ölebilir de. Ancak sonucun karakterin seçimlerinden doğması gerekir. Okuyucu çoğu zaman sonucu değil, sonuca nasıl ulaşıldığını önemser.

Deus ex machina Hakkında Hap Bilgiler:

•  Deus ex machina, anlatıdaki nedensellik zincirini kıran dışsal bir çözüm müdahalesidir.

• İnandırıcılığı ve karakterlerin hikayedeki çabasını sıfırladığı için genellikle zayıf ve tembelce bir senaryo yazımı olarak eleştirilir. 

• Antik Yunan filozofu Aristoteles, "Poetika" adlı eserinde bu tekniği sertçe eleştirmiş ve hikayenin kendi iç mantığıyla çözülmesi gerektiğini savunmuştur.

• Bazı yazarlar bir stil tercihi olarak deus ex machinayı bilinçli olarak kullanır.